Pojęcie żurawia portowego bramowego, zwanego również żurawiem portalowym, odnosi się do dźwigu, którego podstawę stanowi konstrukcja przypominająca bramę (portal). Taka budowa pozwala na swobodny przejazd nad ciągami transportowymi, co jest kluczowe dla efektywności przeładunków w portach. Żuraw portalowy może być zamontowany na stałe, gdy brama jest wąska, lub być przejezdny, w przypadku bramy o szerokości dochodzącej np. do 40 metrów. W specyficznych konfiguracjach, gdzie podstawą jest półbrama (półportal), jedna część bramy porusza się po nabrzeżu, a druga po estakadzie biegnącej wzdłuż ściany budynku.
Jednym z najbardziej rozpoznawalnych i historycznie znaczących przykładów żurawia portowego bramowego jest Żuraw Gdański, znany również jako Krantor (niem. Krantor).
Żuraw Gdański - Symbol Miasta i Unikat Techniki
Żuraw, dawny dźwig portowy, jest obok fontanny z Neptunem najbardziej wyrazistym symbolem Gdańska. To zabytek jednoznacznie kojarzony z jego morską przeszłością i potęgą, unikatowy zabytek techniki oraz jedna z ikon historycznej architektury miasta. Żuraw Gdański to jedna z najstarszych bram wodnych Gdańska, zamykająca od strony Motławy ulicę Szeroką. Został zaprojektowany jednocześnie jako brama miejska i dźwig portowy, a także przewidziany do pełnienia funkcji obronnych.
Historia i Konstrukcja
Brama w miejscu obecnego Żurawia, o nieznanym wyglądzie, istniała już w 1363 roku. Najstarsza wzmianka źródłowa o dźwigu portowym pochodzi z 1367 roku, kiedy to zachowała się łacińska wzmianka o dźwigu caranum. Dzisiejszy, murowano-drewniany Żuraw znacznie różni się od pierwszego, całkowicie drewnianego dźwigu portowego, który funkcjonował w tym samym miejscu. Wiemy, że drewniany dźwig spłonął w 1442 roku. Nowy Żuraw, pełniący funkcje obronne oraz brama wodna miasta, wzniesiono w latach 1442-1444. Jego konstrukcję oparto na dwóch masywnych, ceglanych basztach, między którymi zainstalowano drewniany mechanizm dźwigowy, który był później podwyższany. Mimo że elewacje bramy od strony Motławy i miasta wyglądają inaczej, cała konstrukcja utrzymana jest w stylu gotyku flamandzkiego.
Budowa tak potężnej fortecy-dźwigu stała się przyczyną sporu z Krzyżakami, którzy w pobliżu swojego zamku nie chcieli widzieć innych ufortyfikowanych budowli. Ostatecznie brama-dźwig-forteca stanęła w 1444 roku, po zaledwie dwóch latach od rozpoczęcia budowy, mimo sprzeciwu zakonu. O masywności konstrukcji świadczą liczby: pierwotnie budynek miał 28 metrów wysokości (obecnie 30) i 10 metrów szerokości, a grubość murów dochodziła do 4 metrów w przyziemiu baszt.
Mechanizm i Funkcjonowanie
Kluczowym elementem Żurawia jest jego mechanizm, który tworzą dwie pary potężnych drewnianych kół deptakowych. Dolne koła, znajdujące się w miejscu, gdzie bramy zwykle mają sklepienia, są świetnie widoczne z zewnątrz. Po wejściu do Żurawia można zobaczyć również górne koła. Na najwyższą kondygnację prowadzą wąskie, drewniane schodki, gdzie z bliska podziwiać można rozmiar mechanizmu. Jego praca opierała się na bardzo prostej zasadzie: aby Żuraw dźwigał z pokładów statków towary (np. beczki z winem i piwem czy koła młyńskie), należało wprawić koła w ruch. Jako siłę napędową wykorzystywano ludzi stąpających wewnątrz tych bębnów, po przymocowanych od wewnątrz deskach, co rozkręcało mechanizm i w ten sposób lina nawijała się na kołowrót. Mechanizm był skonstruowany w taki sposób, by siłami zaledwie czterech ludzi można było podnieść ciężar o wadze nawet dwóch ton. Koła o średnicy około sześciu metrów (największe miały 6,5 metra średnicy) służyły do przeładunku towarów oraz do stawiania masztów jednostek i żagli na stojących na Motławie statkach.
Żuraw od początku swego istnienia służył przede wszystkim jako urządzenie portowe do załadunku towarów i balastu na statki. W średniowieczu Żuraw Gdański był największym dźwigiem portowym w Europie.
Funkcje Obronne i Zmiana Znaczenia
Na obronny charakter bramy-dźwigu wskazywała także mała liczba okien oraz otwory strzelnicze do prowadzenia ostrzału z broni ciężkiej (na dole) i lekkiej (u góry). Czasy największego znaczenia Żurawia jako dźwigu nierozerwalnie wiążą się ze złotym wiekiem miasta, czyli przełomem XVI i XVII wieku. Jednak już w początku XVII wieku Żuraw stracił swoje znaczenie militarne. W XIX wieku Żuraw utracił znaczenie jako dźwig portowy i pełnił już tylko pomocnicze funkcje, służąc przede wszystkim do stawiania masztów na statkach wiślanych. Sto lat później znalazł jeszcze jedno zastosowanie: służył do podnoszenia z wody ruf statków z napędem mechanicznym, by umożliwić naprawę sterów i śrub.
Ostatni mistrz dźwigowy Żurawia zmarł w 1858 roku. W późniejszych latach budynek zaadaptowano na cele mieszkaniowe, a w basztach zadomowili się lokatorzy.
Zniszczenie, Odbudowa i Współczesność
Podczas II wojny światowej Żuraw uległ zniszczeniu - został podpalony w 1945 roku, gdy miasto zdobyła Armia Czerwona. Konstrukcja drewniana spłonęła doszczętnie, a z części ceglanej pozostało zaledwie 60%. Odbudowa obiektu rozpoczęła się po opracowaniu dokumentacji rekonstrukcyjnej w 1956 roku. Bramę zrekonstruowano w końcu lat 50., nawiązując do wyglądu znanego z ilustracji z 1601 roku. 18 grudnia 1959 roku Żuraw został wpisany do rejestru zabytków.
Obecnie Żuraw mieści oddział Narodowego Muzeum Morskiego w Gdańsku, stanowiąc jedną z jego filii. W latach 2022-2024 obiekt został poddany kompleksowej modernizacji. Wraz z zakończeniem prac modernizacyjnych Długiego Pobrzeża, brama pod Żurawiem jest ponownie otwarta, umożliwiając swobodne przechodzenie pod średniowiecznym dźwigiem portowym. Patrząc w górę, dostrzec można imponujący mechanizm z 6-metrowymi kołami deptakowymi, a wnętrza Żurawia stały się jeszcze piękniejsze.
Architektura i Lokalizacja
Brama Żuraw usytuowana jest u wschodniego wylotu ulicy Szerokiej, lekko skośnie do osi ulicy, skierowana urządzeniem dźwigowym w stronę Motławy. Jest to obiekt gotycki, zbudowany na planie nieregularnego prostokąta, z dwiema narożnymi basztami wyokrąglonymi od strony wschodniej. Baszty są trójkondygnacyjne, ceglane, a między nimi znajduje się trójścienna część wieżowa mieszcząca konstrukcję dźwigową. Jej wschodnią nadwieszoną część podpierają dwie podpory. Obiekt jest ceglany, podpiwniczony, a w części wieżowej pięciokondygnacyjny. Konstrukcja dźwigu jest drewniana, szkieletowa i szalowana.
Nad korpusem głównym rozpościera się dwuspadowy dach kalenicowy z trójpołaciowym zamknięciem nad basztami. Środkowa część wieżowa nakryta jest poprzecznym dachem trójspadowym z naczółkiem (pokrycie ceramiczne, z blaszanym wiatrowskazem na kalenicy). Elewacja wschodnia jest trójczłonowa, z drewnianą wieżową konstrukcją dźwigową w centrum i cylindrycznymi basztami po bokach, posiadającymi otwory okienne umieszczone w miejscu dawnych otworów strzelniczych. Elewacja zachodnia jest dziewięcioosiowa z ostrołukowym otworem przejazdu na osi, a ściany są rozczłonkowane profilowanymi ostrołukowymi blendami.
Charakterystyczna dla tej budowli drewniana konstrukcja, wystająca w kierunku Długiego Pobrzeża, czyli tzw. wykusz, to osłona urządzeń dźwigowych.
