Wstęp: Kontekst Motoryzacji NRD i Maszyn Fortschritt
O ile w byłej NRD motoryzacja samochodowa stała na poziomie takich wynalazków jak Trabant czy Wartburg, to maszyny rolnicze spod znaku Fortschritt były zaskakująco dobre. Warto zaznaczyć, że nazwa „Fortschritt” nie była marką w dzisiejszym ujęciu, ale dotyczyła zrzeszenia zakładów w jeden koncern, wówczas określany jako „Kombinat”. To było podobne do polskich „Unitry”, „Polleny” czy „Społem”.
Seria ZT-300, do której należy Fortschritt ZT 303, powstawała w zakładach VEB Traktorenwerk Schönebeck od końca lat 60. (start około 1967 roku) i była produkowana przez następne kilkanaście lat. Projekt ten miał sprostać wymaganiom państwowych gospodarstw rolnych, a zadanie było jasne: ciągniki miały być mocne, trwałe i proste. W NRD, po forsownym wdrażaniu socjalizmu, każde pole było państwowe, a ich duża liczba wymagała odpowiednich maszyn. Co ciekawe, w latach 60. ubiegłego wieku we wschodnich Niemczech nie brakowało porządnie wykształconych inżynierów, którzy swoją karierę rozpoczynali na budowie U-bootów, Tygrysów, czy innych raczej mało rolniczych panzerkampfwagenów.
Historia i Rozwój Fabryki w Schönebeck
Historia fabryki w Schönebeck sięga roku 1885, kiedy to w tym miejscu produkcję rowerów rozpoczęła firma Hoyer und Glahn. Na początku XX wieku nastąpiło kilka zmian własnościowych, a od 1935 roku fabryka, należąca wówczas do grupy Junkers, rozpoczęła produkcję ciągników kołowych i gąsienicowych. Po drugiej wojnie światowej zakład powrócił do cywilnego asortymentu, produkując wózki, rowery i części zamienne do przedwojennych maszyn rolniczych. Wraz z powstaniem zjednoczenia przemysłu budowy maszyn IFA, został włączony w jego struktury. W ramach IFA funkcjonowały początkowo trzy fabryki ciągników rolniczych - w Schönebeck, Nordhausen i Brandenburg an der Havel.
W 1962 roku władze NRD przyjęły program rozwoju rolnictwa, w ramach którego zaznaczyły potrzebę powstania ciągnika większej mocy niż dotychczas produkowane. Dwa lata później fabryka ciągników w Schönebeck zaprezentowała prototyp ZT-300. Po trzech latach testów, w lipcu 1967 roku, władze Niemieckiej Republiki Demokratycznej uznały, że ciągnik stworzony przez zespół inżyniera Reinharda Blumenthala to maszyna nowoczesna, potężna i odpowiadająca najnowszemu poziomowi światowej techniki. W NRD, gdzie mechanizacja rolnictwa opierała się dotychczas na ciągnikach Famulus o mocy 30 i 36 koni mechanicznych, nowy Fortschritt ZT-300 był przełomową maszyną. Pierwsi użytkownicy zwracali jednak uwagę na pewne „choroby wieku dziecięcego”, które trapiły pierwsze egzemplarze, w efekcie czego w pierwszych latach produkcji konieczne były modernizacje. Z ważniejszych należy wymienić wprowadzenie w 1971 roku modelu ZT-303, wyposażonego w napęd na 4 koła. Oprócz wspomnianych modeli, powstał również ciągnik Fortschritt ZT-300-GB na podwoziu gąsienicowym, wyprodukowany w niewielkiej liczbie egzemplarzy.
Charakterystyka i Zastosowanie Fortschritta ZT 303
Fortschritt ZT-303 to w efekcie sprzęt masywny, stabilny, dobrze „stojący” w polu. Konstrukcyjnie ciągnik okazał się udany; inżynierowie z NRD, mimo korzystania z wielu nierolniczych rozwiązań, wykonali kawał dobrej roboty. W latach swojej świetności Fortschritt ZT-303 był zdecydowanie dobrym ciągnikiem, niewiele, o ile w ogóle, ustępującym parametrami swoim zachodnim konkurentom. Opinie użytkowników podkreślają, że to znakomity ciągnik, którego parametry nie odbiegają od znacznie młodszych konstrukcji. Jednocześnie, jako starsze egzemplarze, wymagają uwagi - możemy mieć pewność, że przez ostatnie kilkadziesiąt lat były „tyrane do czerwoności tłumika”, a ich serwisowanie i naprawy były dalekie od dzisiejszych standardów. Typowe kwestie do sprawdzenia to stan hydrauliki i podnośnika (czy trzyma ciężar agregatu) oraz korozja ramy i podwozia, gdzie starsze egzemplarze często mają punktowe rdzawe „niespodzianki”.
Główne zastosowanie ciągnika Fortschritt ZT 303 to:
- Ciężkie roboty polowe: orka, bronowanie, talerzowanie, praca z agregatami uprawowymi.
- Prace transportowe.
- Praca z ciężkimi narzędziami.
Według oficjalnych danych, w 1982 roku Fortschritt ZT-303 kosztował 81 000 marek wschodnioniemieckich.
Dane Techniczne Fortschritt ZT 303
Poniżej przedstawiono szczegółowe dane techniczne modelu Fortschritt ZT 303, który był produkowany od 1971 do 1984 roku. Ten model nie posiadał kabiny z systemem ROPS.
Osiągi Fortschritt ZT 303
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Maksymalna moc | 98.6 KM (73.5 kW) |
| Obroty znamionowe | 1800 obr. / min. |
Silnik w Fortschritt ZT 303
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Rodzaj paliwa | Olej napędowy (diesel) |
| Producent silnika | VEB |
| Rodzaj silnika | Diesel (silnik wysokoprężny) |
| Pojemność silnika | 6.6 l. |
| Ilość suwów | 4 |
| Liczba cylindrów | 4 |
| Średnica tłoka | 120 mm |
| Skok tłoka (suw) | 145 mm |
| Chłodzenie | Silnik chłodzony cieczą |
| Chłodnica | Tak |
Turbosprężarka w Fortschritt ZT 303
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Turbosprężarka | Nie |
Elektryka w Fortschritt ZT 303
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Tylna lampa stopu | Tak |
Wałek przekaźnika mocy (WOM) w Fortschritt ZT 303
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Liczba obrotów | 540 obr. / min. |
| Sterowanie WOM | Ręczne |
Układ hamulcowy w Fortschritt ZT 303
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| System ABS (zapobieganie blokowaniu kół) | Nie |
| System wspomagania hamulców | Nie |
Wymiary ciągnika Fortschritt ZT 303
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Ciężar | Od 6032 kg (w zależności od wersji) |
| Długość | 4651 mm |
| Wysokość | 2619 mm |
| Szerokość | 2469 mm |
| Rozmiar kół z przodu | 12.5-20 |
| Dop. masa całkowita przyczepy bez hamulca | 1500 kg |
Układ napędowy w Fortschritt ZT 303
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Napęd | 4x4, MFWD, 4WD (w zależności od wersji) |
| Dodatkowe cechy napędu | Napęd na wszystkie koła, stały rozkład siły na wszystkie 4 koła, napęd przedni, napęd mechaniczny na przednie koła |
| Napęd stały | Tak |
| Stały rozkład sił na wszystkie koła | Tak |
| Niezależne zawieszenie (ILS) | Brak |
| Napęd gąsienicowy | Nie |
| Hydrostatyczny układ kierowniczy | Nie |
| Układ kierowniczy | Drążkowy |
Przekładnia i skrzynia biegów Fortschritt ZT 303
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Przekładnia PowerShift | Nie |
| Przekładnia z mechanizmem nawrotnym (PowerShuttle) | Nie |
| Liczba biegów do przodu | 9 |
| Liczba biegów do tyłu | 6 |
Wyposażenie Fortschritt ZT 303
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Górny zaczep transportowy | Tak |
| Klimatyzacja | B.d. (brak danych, prawdopodobnie brak) |
Fortschritt ZT 303 w Polsce
Ciągniki Fortschritt ZT-300 i ZT-303 były masowo montowane i eksploatowane w całej NRD oraz w ramach wymiany, trafiały także do innych krajów demokracji ludowej. Na szerszą skalę zaczęły się pojawiać w Polsce dopiero w latach 90-tych XX wieku, w ramach prywatnego importu maszyn używanych. Wcześniej, jako nowe, pojawiały się sporadycznie, a ze względu na wiele rozwiązań różniących je od krajowych Ursusów, nazywane były często „cudami techniki”. W archiwalnych dokumentach można znaleźć informacje, że ciągniki Fortschritt bywały przekazywane przez NRD w ramach rozliczeń barterowych w zamian za różne polskie towary.
Fortschritt ZT 303 jako Klasyk w Działaniu
Dla kolekcjonera Fortschritt ZT 303 to fajny egzemplarz i ładny kawałek historii techniki rolniczej. W ramach zimowego cyklu historycznego, wiele z tych klasycznych maszyn rolniczych, zadbanych technicznie i wizualnie, wciąż pracuje w gospodarstwach.
Przykładem jest historia Piotra Leśnego spod Mogilna w woj. kujawsko-pomorskim, który w 2021 roku zakupił Fortschritta ZT-303 z 1982 roku. Egzemplarz ten znał już wcześniej, próbując odkupić od jego ówczesnego właściciela same przednie obciążniki. Transakcja wówczas się nie powiodła, za to przy kolejnym spotkaniu udało się zakupić ciągnik w zestawie z obciążnikami. Na uwagę zasługuje dbałość o detale z epoki, gdyż właścicielowi udało się skompletować choćby emblematy czy oryginalny zaczep automatyczny IFA.
Patrząc obecnie na ciągnik Piotra, trudno sobie wyobrazić, że jeszcze niedawno stał on w krzakach porośnięty mchem, każde koło miał inne, a skrzynia biegów zalepiona była gęstą mazią nie przypominającą oleju. Dziś Fortschritt Piotra Leśnego ma godną „emeryturę” w 5-hektarowym gospodarstwie, gdzie pełni rolę pracującego klasyka. Jak podkreśla właściciel, choć maszyna ma już swoje lata i ze względu na duży promień skrętu potrzebuje kawał pola, by zawrócić, charakteryzuje się również dużą siłą uciągu, szczelną w porównaniu do Ursusów kabiną czy bardzo wydajnym ogrzewaniem.