Żuraw samojezdny a HDS: Różnice, zastosowania i uprawnienia

Wybór odpowiedniego sprzętu do prac transportowych, budowlanych czy logistycznych ma kluczowe znaczenie dla efektywności i bezpieczeństwa. Często spotykane są dwa typy dźwigów: żuraw samojezdny i hydrauliczny dźwig samochodowy (HDS). Mimo że oba urządzenia należą do tej samej kategorii maszyn dźwigowych, pełnią odmienne funkcje i posiadają różne parametry. Przygotowaliśmy artykuł, który pomoże w szybkim i pewnym doborze rodzaju żurawia oraz zrozumieniu różnic między nimi.

Definicje i podstawowe cechy

Zanim zdecydujemy się na wynajem maszyny do przenoszenia ciężarów i ładunków, warto poznać jej specyfikę. Dźwig samochodowy i żuraw samojezdny, mimo podobnych nazw, spełniają odmienne funkcje. System HDS bywa zagadkowym pojęciem, dlatego przedstawiamy definicje obu sprzętów:

• Żuraw samojezdny - nazywany potocznie dźwigiem, to dźwignica zamontowana na podwoziu samochodu ciężarowego lub specjalnie skonstruowanym podwoziu samojezdnym. Składa się z wychylnego wysięgnika i wciągarek. Pozwala na szybki transport ciężkich elementów.

• Hydrauliczny dźwig samochodowy (HDS) - nazywany także żurawiem przenośnym (przeładunkowym), to dźwignica zamontowana na samochodzie ciężarowym. Umiejscowiona jest między kabiną kierowcy a skrzynią, bądź z tyłu pojazdu. HDS to skrót od hydrauliczny dźwig samochodowy.

Kluczowe różnice między HDS a żurawiem samojezdnym

Czy HDS to żuraw samojezdny?

Najprostsza odpowiedź to oczywiście, że są to dwie różne maszyny. W nazewnictwie technicznym i zakresie uprawnień UDT hydrauliczny dźwig samochodowy jest pojazdem przenośnym lub przeładunkowym. Mimo tego, że oba sprzęty nazywamy żurawiami, to po pierwsze są inaczej zbudowane, a po drugie pełnią odmienne funkcje. Dlatego, zanim zdecydujesz się na wybór maszyny, sprawdź jej parametry i sposób działania, bo wpłynie to na Twoją pracę.

Jak rozróżnić oba dźwigi?

Oba dźwigi można rozróżnić w łatwy sposób, gdyż maszyny już na pierwszy rzut oka wyglądają inaczej:

• Konstrukcja HDS opiera się na zwykłym aucie ciężarowym. Ramię żurawia składa się w tym przypadku w charakterystyczne „Z” za kabiną lub na tyle skrzyni ładunkowej. HDS montuje się w przedniej części pojazdu, pomiędzy kontenerem a kabiną kierowcy, bądź na końcu, za skrzynią ładunkową.

• Budowa dźwigu samojezdnego jest natomiast całkowicie zintegrowana z podwoziem. Wysięgnik jest długi i składa się na całej długości pojazdu.

Udźwig i ładowność

Różnice w udźwigu i ładowności są fundamentalne dla zastosowania obu maszyn:

• Obecnie na rynku dostępne są dźwigi samojezdne, które mogą podnieść nawet kilkaset ton. Udźwig żurawia samojezdnego będzie też dużo większy i w zależności od modelu może sięgać kilkuset ton.

• W przypadku żurawi przenośnych (HDS), ich nośność oscyluje w granicach od kilkuset kilogramów do kilku ton. Jest więc znacznie mniejszy. HDS cechuje się zazwyczaj mniejszym zasięgiem i udźwigiem. Posiada jednak inny, bardzo przydatny parametr - ładowność, która oznacza ciężar, jaki jest w stanie przewieźć.

Mobilność i uniwersalność

Główną zaletą HDS jest duża mobilność takiego dźwigu oraz elastyczność w pracy. W porównaniu do dużych żurawi przemysłowych, Hydrauliczny Dźwig Samochodowy może bez problemu poruszać się po drogach krajowych i dotrzeć tam, gdzie rozstawienie dużego żurawia jest nieopłacalne lub niepotrzebne. HDS, oprócz podnoszenia materiałów, może je także przetransportowywać.

Szczegółowa budowa HDS

HDS, czyli hydrauliczny dźwig samochodowy, to pojazd wyposażony w układ hydrauliczny służący do podnoszenia i transportowania ciężkich ładunków. Główną zaletą HDS jest samodzielny załadunek i rozładunek towarów bez potrzeby korzystania z dodatkowego sprzętu. Tam, gdzie standardowo potrzebne byłyby wózki widłowe, suwnice czy dźwigi stacjonarne, pojazd wyposażony w HDS radzi sobie samodzielnie. Budowa HDS jest podobna niezależnie od producenta (np. Hiab, Palfinger, Fassi), różnice dotyczą głównie detali konstrukcyjnych, systemów sterowania i dodatkowego wyposażenia. Znormalizowane elementy konstrukcji każdego żurawia przeładunkowego to:

• Podstawa żurawia: To rama pośrednia i płyta montażowa łączące urządzenie z podwoziem pojazdu. Prawidłowy montaż ma kluczowe znaczenie dla stateczności całego układu i trwałości samochodu.
• Kolumna: Pionowy element konstrukcyjny, który przenosi moment obrotowy z napędu na wysięgnik. W jej wnętrzu znajdują się siłowniki hydrauliczne odpowiedzialne za podnoszenie ramienia.
• Wysięgnik: Główna część robocza żurawia, składająca się z sekcji teleskopowych (najczęściej 3-6). Zasięg ramienia w zależności od modelu wynosi od 8 do nawet 35 metrów. Kluczowa zasada: im dłuższy wysięg, tym mniejszy udźwig.
• Hydraulika: Serce każdego HDS. Pompa hydrauliczna napędzana silnikiem pojazdu (przez przystawkę mocy PTO) tłoczy olej pod ciśnieniem 350 bar do rozdzielaczy i siłowników.
• Podpory: Wysuwane ramiona ze stopami, które stabilizują pojazd podczas pracy. Typowy HDS ma 4 podpory hydrauliczne o rozstawie 5-8 metrów. Pełne rozłożenie podpór zwiększa udźwig nawet o 50-100% w porównaniu do pracy z ograniczonym rozstawem.
• Sterowanie HDS: Odbywa się z konsoli na pojeździe, za pomocą pilota przewodowego lub pilota radiowego (zasięg do 100 m). Nowoczesne systemy wykorzystują proporcjonalne dżojstiki i wyświetlacze LCD pokazujące parametry pracy.

Zastosowanie żurawia samojezdnego i HDS

Może się wydawać, że obie maszyny wykonują taką samą pracę - dźwiganie i przenoszenie. Jest w tym sporo prawdy, jednak różnice w ich konstrukcji i parametrach decydują o tym, w jakich przypadkach sprawdzą się lepiej.

• HDS sprawdzi się przy mniej wymagającej pracy, aczkolwiek jego duży udźwig (nawet do 16 ton) sprawia, że z powodzeniem wykorzystywany jest w budownictwie, transporcie ciężkim, leśnictwie czy branży rolniczej. Samochody HDS są wykorzystywane do montażu reklam wielkoformatowych, słupów energetycznych, kontenerów socjalnych czy elementów infrastruktury technicznej.

  • W branży logistycznej dźwigi HDS sprawdzają się wszędzie tam, gdzie towar trzeba dostarczyć bezpośrednio „pod inwestycję” lub do klienta, który nie dysponuje własnym sprzętem do rozładunku. Operator HDS obsługuje rampy załadunkowe, place składowe i magazyny.

  • W branży budowlanej HDS to codzienne narzędzie pracy. Załadunek materiałów w hurtowni, rozładunek na placu budowy, podawanie ładunku na wyższe kondygnacje, dachy czy stropy - wszystko to możliwe dzięki wysięgnikowi o zasięgu nawet do 30 metrów.

  • Żurawie leśne to osobna kategoria HDS, wyposażona w specjalne chwytaki (grapple) i rotatory do przenoszenia drewna. Operator zajmuje się załadunkiem i układaniem kłód drzew na przyczepach, obsługą składnic drewna oraz pracą na zrywkach.

• Dźwig samojezdny jest z kolei przeznaczony do prac przeładunkowych i montażowych w dowolnym miejscu realizacji, zwłaszcza przy większych zleceniach i cięższych elementach. Na przykład, do montażu kilkutonowych konstrukcji dachowych, gdy nie można użyć dźwigu wieżowego.

Kategorie żurawi według UDT

Przepisy UDT rozróżniają kilka kategorii żurawi, a każda z nich ma inne zastosowanie w codziennej pracy:

• Żurawie przenośne: To lekkie urządzenia montowane na pojeździe lub podstawie mobilnej, często składane i łatwe do transportu. Ich udźwig sięga zazwyczaj 1-5 ton przy zasięgu 10-15 metrów. Wykorzystywane są najczęściej w transporcie ogólnym do obsługi różnorodnych ładunków.

• Żurawie przeładunkowe: To typowe dźwigi HDS montowane na samochodach ciężarowych, używane do załadunku i rozładunku towarów paletowych oraz materiałów budowlanych na krótkich trasach. Udźwig wynosi 10-20 ton, a zasięg 12-18 metrów. Żurawiem przeładunkowym obsługuje się place składowe, hurtownie i punkty dystrybucyjne.

• Żurawie przewoźne: To urządzenia, które można zdjąć z pojazdu lub przestawić. Znajdują zastosowanie w bazach materiałowych, portach przeładunkowych i wszędzie tam, gdzie potrzebna jest elastyczność lokalizacji.

• Żurawie leśne: To wyspecjalizowane urządzenia z rotatorami i chwytakami do drewna, przystosowane do pracy w trudnym terenie. Wyróżnia je wzmocniona konstrukcja, dłuższe wysięgniki (do 16-20 m), zabezpieczenia antykorozyjne i systemy antyprzechyłowe.

W firmach budowlanych i drogowych dominują żurawie przenośne i przeładunkowe. W logistyce najczęściej pracujesz z żurawiami przewoźnymi o dużym udźwigu. W leśnictwie - wyłącznie żurawie leśne z osprzętem do drewna.

Uprawnienia operatora żurawia

Zarówno w przypadku dźwigu samojezdnego, jak i przeładunkowego, konieczne jest posiadanie odpowiednich kwalifikacji. Zawód operatora wiąże się z dużą odpowiedzialnością, dlatego nie każdy może uzyskać te zezwolenia.

Wymagania dla kandydata

Aby móc ubiegać się o uprawnienia do obsługi żurawi, kandydat musi:

• ukończyć 18 lat,
• posiadać minimum podstawowe wykształcenie,
• posiadać zaświadczenie lekarskie o braku przeciwwskazań zdrowotnych, w tym badania psychologiczne.

Kurs i egzamin UDT

Aktualnie najważniejszymi uprawnieniami dla operatorów HDS są zaświadczenia z kategorii UDT - II Ż. To właśnie one zapewniają możliwość legalnego operowania wszelkimi rodzajami żurawi przenośnych i mobilnych. Aby zdobyć uprawnienia, należy ukończyć kurs na operatora HDS i zdać egzamin przed komisją Urzędu Dozoru Technicznego (UDT). Sam kurs składa się zazwyczaj z około 30-40 godzin, rozdzielonych na zajęcia teoretyczne oraz praktyczne, a jego czas trwania to zazwyczaj 3 dni.

Na zajęciach zdobywa się wiedzę praktyczną i teoretyczną z zakresu obsługi, eksploatacji oraz budowy żurawia. Operator poznaje tam swoje obowiązki, dowiaduje się, jak postąpić w razie awarii lub wypadku. Po ukończeniu kursu przychodzi czas na państwowy egzamin UDT. Jeśli jego wynik jest pozytywny, to Urząd Dozoru Technicznego wystawia zaświadczenie kwalifikacyjne.

• Egzamin teoretyczny: Procedura egzaminacyjna zaczyna się od teorii, podczas której oceniana jest wiedza uczestnika. Uczestnik ma 30 minut na udzielenie odpowiedzi. Aby zaliczyć test, należy zdobyć co najmniej 11 punktów z 15 możliwych.

• Egzamin praktyczny: Składa się z dwóch etapów, z których oba muszą być zaliczone, aby uzyskać pozytywny wynik. Pierwszy etap polega na wykonaniu czynności związanych z obsługą techniczną codzienną (OTC) - bez możliwości poprawek. Drugi etap to wykonanie zadania praktycznego na urządzeniu. Oceniana jest prawidłowość wykonanych manewrów oraz obsługi maszyny. Należy pamiętać, że dwukrotne popełnienie tego samego błędu prowadzi do negatywnego wyniku praktycznej części egzaminu.

W przypadku niezdania egzaminu UDT, osoba może przystąpić do egzaminu poprawkowego po złożeniu nowego wniosku oraz uiszczeniu opłaty.

Ważność uprawnień

Uprawnienia w postaci zaświadczenia kwalifikacyjnego, które potwierdza umiejętności operatora żurawia HDS, są ważne przez 10 lat. Aby utrzymać ważność zaświadczenia, należy regularnie składać wnioski o przedłużenie, co można zrobić osobiście, pocztą lub za pośrednictwem platformy eUDT, najpóźniej 3 miesiące przed upływem ważności dokumentu. Uprawnienia są potrzebne dla każdego typu żurawi.

Prawo jazdy a uprawnienia operatora

Dodatkowo, w przypadku dźwigów samojezdnych potrzebne będzie prawo jazdy kategorii C lub C+E, jeżeli maszyna porusza się po drogach publicznych. Do obsługi HDS konieczne jest również posiadanie prawa jazdy kategorii C.

Przepisy nie wymagają, aby kierowcy ciężarówek z zamontowanym żurawiem posiadali uprawnienia na żurawie podczas prowadzenia pojazdu. W takim przypadku kierowca musi jedynie posiadać prawo jazdy kat. C. Kierowca nie będzie w stanie technicznie obsłużyć żurawia bez odpowiednich uprawnień. Zasadniczo przepisy nie nakładają wymogu w zakresie tego, aby samochodami ciężarowymi z HDS kierowali jedynie uprawnieni operatorzy, jednak taki wymóg dotyczy już dokonywania wszelkich prac z użyciem takiego żurawia. To z kolei sprawia, że jest to bardzo niepraktyczne rozwiązanie, ponieważ często w czasie jazdy zachodzi konieczność np. zmiany ustawienia żurawia lub dokonania określonych prac z jego użyciem. W takiej sytuacji posiadacze prawa jazdy kategorii C nie będą mogli samodzielnie tego zrobić. Dlatego z punktu widzenia firm transportowych korzystniejszym rozwiązaniem będzie zatrudnienie profesjonalnego operatora z uprawnieniami UDT - II Ż.

Uprawnienia hakowego i sygnalisty

W Polsce posiadanie uprawnień do obsługi HDS nie zwalnia z konieczności posiadania również uprawnień hakowego, gdyż każdy rodzaj urządzenia do podnoszenia i przemieszczania ładunków wymaga odpowiednich uprawnień oraz przeszkolenia z zakresu jego obsługi. Należy jednak zwrócić uwagę na to, że uprawnienia hakowego, pozwalające podwieszać ładunki, to inne uprawnienia niż te do obsługi samego żurawia. Uprawnienia hakowego nie są wydawane przez Urząd Dozoru Technicznego i nie są tożsame z zaświadczeniem kwalifikacyjnym do obsługi urządzeń transportu bliskiego. Do pełnienia funkcji hakowego lub sygnalisty mają zastosowanie przepisy związane z prawem pracy i przepisami BHP. W gestii pracodawcy jest dokonanie oceny ryzyka zawodowego dla danego stanowiska pracy, w tym również dla osób pełniących funkcję hakowego lub sygnalisty. Pomocna może być norma PN-ISO 12480-1 Dźwignice. Bezpieczna eksploatacja. Część 1 - Postanowienia ogólne. Najlepiej skorzystać z firm szkoleniowych, które mają opracowany program szkoleniowy oraz posiadają instruktorów z praktyczną wiedzą z zakresu bezpiecznego wykonywania prac związanych z podwieszaniem, podnoszeniem i manipulowaniem ładunkami z zastosowaniem różnego rodzaju zawiesi, trawers i innych elementów chwytnych. Programy obejmują również zasady porozumiewania się z operatorem przy pomocy łączności radiowej lub za pośrednictwem sygnałów ręcznych. Wiedza ta jest niezmiernie istotna, gdyż współpraca operatora żurawia lub suwnicy z hakowym decyduje o bezpieczeństwie wykonywanych prac.

Bezpieczeństwo pracy z żurawiami HDS

Statystyki są jednoznaczne - większość wypadków z udziałem HDS wynika z utraty stateczności, nieprawidłowego podparcia, błędów w zawieszeniu ładunku i braku komunikacji między operatorem a pomocnikiem. Przy pracach żurawiami należy zachować szczególną ostrożność. Oto kluczowe zasady BHP:

• Rozkładanie podpór: Przed rozpoczęciem pracy zawsze rozłóż podpory na pełny rozstaw. Sprawdź wskaźniki poziomowania pojazdu.

• Diagram udźwigu: Unikaj pracy na skrajnych wychyleniach wysięgnika przy dużym obciążeniu. Każdy żuraw ma tabelę (diagram) udźwigu określającą maksymalne obciążenie w funkcji zasięgu. Zakaz „szacowania na oko” jest bezwzględny. Przy wysuwaniu kolejnych sekcji wysięgnika udźwig spada drastycznie - ta zależność jest odwrotnie proporcjonalna do kwadratu zasięgu.

• Nośność gruntu: Nośność gruntu pod podporami musi wynosić minimum 200 kPa (odpowiednik betonu). Na miękkim podłożu, skarpach i nieutwardzonych terenach stosuj podkłady drewniane lub stalowe o wymiarach minimum 50×50 cm.

• Wyznaczenie obszaru pracy: Wyznacz obszar pracy żurawia - promień pracy plus minimum 5 metrów. Oznakuj strefę taśmą lub barierami. Bezwzględny zakaz przebywania osób pod ładunkiem i w zasięgu ramienia.

• Komunikacja: Operator musi współpracować z pomocnikiem (sygnalistą), szczególnie przy ograniczonej widoczności. Stosuj ustalone sygnały ręczne zgodne z normą PN-EN 12077 lub radiotelefonów.

Współpraca HDS i żurawia samojezdnego: studium przypadku

W praktyce często okazuje się, że najlepszym rozwiązaniem jest wykorzystanie obu typów maszyn. Doskonałym przykładem jest sytuacja, w której konieczny jest demontaż i transport dużych, ciężkich elementów.

Operator żurawia, Karol, przyjechał pod adres zaplanowanego działania. W związku ze zmianą lokalizacji firmy Zleceniobiorcy, trzeba przetransportować kilkutonowe logo, znajdujące się przy wjeździe. Na miejscu na żuraw samojezdny czeka już ekipa demontażowa. Karol rozstawia żuraw samojezdny na podjeździe, analizując otoczenie, odległości oraz ruchy, które będzie musiał wykonać. Okazuje się, że bez konieczności przestawiania maszyny da radę przetransportować oba pylony reklamowe, jeśli rozłoży dźwig pośrodku podjazdu.

W tym czasie podjeżdża HDS. Jego kierowca przygotowuje przestrzeń na naczepie, tak żeby można było od razu umieszczać tam demontowane pylony. Operator żurawia samojezdnego kieruje wysięgnikiem tak, aby ustawić zblocze z zawiesiami łańcuchowymi tuż pod miejscem, w którym pierwsza reklama ma zainstalowane haki do podwieszenia. Pracownicy zajmujący się demontażem podpinają zawiesia. Operator powoli i starannie przenosi pylon o około 90° w prawo, a następnie umieszcza go na naczepie HDS-a stojącego na ulicy. Udało się.

Podczas transportu drugiego logo, operator zauważa dziwnie skręcające się zawiesie i zatrzymuje pracę. Zwraca uwagę ekipie, że zawiesie jest źle podpięte i wymaga poprawy, co mogłoby skończyć się wypadkiem. Po szybkiej korekcie, praca jest kontynuowana. Mija 45 minut roboty i obie reklamy są już umieszczone na tyle żurawia przenośnego (HDS).

Po skończonej pracy operator HDS stwierdza: „No wie Pan co, 50 centymetrów i zrobiłbym to moim dźwigiem. Gdybym tylko mógł wysięgnikiem sięgnąć te kilkanaście centymetrów więcej w bok. Próbowałem wcześniej z różnych stron, no ale mam te 0,5 metra za mało.” Na to Karol odpowiada: „Czyli ostatecznie każdy z nas musiał zrobić to, w czym jest najlepszy. Dzięki temu udało nam się całość wykonać bardzo szybko i bez zbędnego stresu. Ja swoje zrobiłem - pylony załadowane. Teraz przekazuję Panu pałeczkę, dotyczącą dalszego losu logotypów. Dobra współpraca! Dzięki za dziś.”

Ten przykład pokazuje, że czasami współpraca obu maszyn jest nie tylko możliwa, ale i optymalna, a każda z nich ma swoje niezastąpione zastosowanie. Warto wybrać zaufanych ekspertów, którzy wykonają zlecenie przede wszystkim bezpiecznie.

tags: #czym #roznia #sie #uprawnienia #hiab #hades